Systeemcoaching kijkt niet alleen naar het individu, maar vooral naar de relaties en verbanden waarin iemand zich bevindt. Een probleem staat namelijk zelden op zichzelf: het maakt deel uit van een groter geheel, zoals een gezin, een team of een organisatie.

Opstellingen zijn een bekende en krachtige werkvorm binnen systeemcoaching. Hiermee worden onzichtbare patronen en verhoudingen zichtbaar en voelbaar gemaakt, waardoor inzicht ontstaat dat met alleen praten vaak lastig te bereiken is.

Wat is systeemcoaching?

Systeemcoaching gaat uit van de gedachte dat mensen altijd onderdeel zijn van een systeem, zoals een familie, een team of een organisatie. Gedrag, gevoelens en patronen ontstaan zelden losstaand, maar worden sterk beïnvloed door de plek die iemand in dat systeem inneemt.

Waar traditionele coaching vooral inzoomt op het individu, kijkt systeemcoaching naar de bredere context. Vragen als “welke rol vervul ik binnen dit team” of “wat speelt er onbewust binnen dit gezin” staan hierbij centraal.

Wat zijn opstellingen?

Een opstelling is een werkvorm waarbij de verhoudingen binnen een systeem letterlijk ruimtelijk zichtbaar worden gemaakt. Personen, of soms objecten, worden gebruikt om de verschillende onderdelen van een systeem te representeren.

Door deze representanten in de ruimte te plaatsen, ontstaat een beeld van de onderlinge verhoudingen. Vaak blijkt dat deze ruimtelijke opstelling iets laat zien wat met woorden alleen moeilijk te benoemen was.

Hoe werkt een opstelling in de praktijk?

Bij een opstelling wordt eerst helder wat de vraag of het thema is dat onderzocht wordt. Vervolgens worden representanten gekozen voor de belangrijkste onderdelen van het systeem, zoals gezinsleden, teamrollen of onderdelen van een organisatie.

De vertegenwoordigers worden door de vraagsteller intuïtief in de ruimte geplaatst, zonder veel uitleg vooraf. Vaak blijkt dat representanten gevoelens of impulsen ervaren die aansluiten bij de positie die ze innemen, ook zonder dat ze de achtergrond van de situatie kennen.

Door deze reacties te onderzoeken en waar nodig posities te verschuiven, ontstaat inzicht in verborgen dynamieken en kan er gezocht worden naar een meer ontspannen of gezonde opstelling.

Wat maakt opstellingen zo krachtig?

Opstellingen maken gebruik van het lichaam en de ruimte, in plaats van alleen taal en denken. Hierdoor komen patronen naar boven die met praten alleen vaak onbewust blijven.

Veel mensen ervaren tijdens een opstelling een sterk gevoel van herkenning, ook al kunnen ze dit vooraf niet goed onder woorden brengen. Juist dit lichamelijke en intuïtieve karakter maakt opstellingen een waardevolle aanvulling op gesprekstechnieken.

Systemische principes binnen opstellingen

Binnen systemisch werk wordt vaak gekeken naar een aantal basisprincipes die bepalend zijn voor de balans binnen een systeem. Denk hierbij aan het erkennen van ieders plek binnen het systeem, een evenwichtige balans tussen geven en nemen, en respect voor de volgorde waarin mensen tot het systeem zijn toegetreden.

Wanneer een van deze principes wordt verstoord, ontstaan er vaak spanningen, herhalende patronen of klachten binnen het systeem, ook als de directe oorzaak niet altijd meteen duidelijk is.

Voorbeeld van systeemcoaching en een opstelling

Een teamleider merkt dat er voortdurend spanning is binnen het team, zonder dat duidelijk is waar dit vandaan komt. In een teamopstelling worden representanten gekozen voor de teamleider, de teamleden en de afdeling als geheel.

Tijdens de opstelling blijkt dat de representant van de teamleider zich buiten de groep geplaatst voelt, terwijl de teamleden juist dicht bij elkaar staan. Dit beeld maakt zichtbaar dat de teamleider zich onbewust buitengesloten voelt, wat de spanning binnen het team mede verklaart.

Door deze positie te onderzoeken en te verschuiven, ontstaat ruimte voor een nieuw, meer verbonden beeld van de samenwerking.

Waarom wordt systeemcoaching zo vaak toegepast?

Systeemcoaching wordt veel toegepast omdat problemen zelden echt op te lossen zijn als er alleen naar het individu wordt gekeken. Klachten of terugkerende patronen hangen vaak samen met de bredere context waarin iemand zich bevindt.

Door het systeem als geheel te onderzoeken, ontstaat een completer beeld en kunnen oplossingen worden gevonden die niet alleen bij het individu, maar bij het hele systeem passen.

Systeemcoaching en opstellingen in coaching

In coaching worden systemische inzichten en opstellingen gebruikt om vraagstukken breder te onderzoeken dan alleen vanuit het perspectief van de coachee. Dit kan gaan over familiepatronen, teamdynamiek of vraagstukken binnen organisaties.

Coaches gebruiken opstellingen niet alleen in grote sessies, maar ook in kleinere vormen, zoals het opstellen met voorwerpen of het visualiseren van een systeem op tafel. Zo wordt systemisch werken toegankelijk binnen individuele coachgesprekken.

Systeemcoaching en opstellingen in opleidingen

Binnen een coach opleiding leer je hoe je systemisch kunt kijken naar vraagstukken en hoe je opstellingen kunt inzetten in coachgesprekken.

Ook binnen de train de trainer opleiding wordt aandacht besteed aan systemisch werken, zodat je groepsdynamiek en verborgen patronen binnen teams beter leert herkennen.

Meer leren over systemisch werken en coaching

Systeemcoaching en opstellingen bieden een krachtige manier om verborgen patronen zichtbaar te maken en vraagstukken vanuit een breder perspectief te onderzoeken. Wil je je verder verdiepen in coaching en systemisch werken, dan kun je starten met een van de post-hbo opleidingen waarin deze methodieken uitgebreid worden behandeld.